Mù Cang Chải gây thương nhớ tha thiết cho du khách không chỉ
vì ruộng bậc thang kỳ vĩ mà bởi còn có quả táo mèo - hay sơn tra. Tháng 9,
tháng 10 hàng năm, hãy thử bước lên những bậc thang giữa ngàn mây để khám phá
thêm bao điều kỳ thú quanh loại trái cây tưởng như bình dị này.
Sơn tra “cách bốn quả
đồi/ Cách ba ngọn núi, cách đôi cánh rừng”
Người H’Mông nổi tiếng với việc sinh sống trên những ngọn
đồi cao, xa xôi nhưng cây sơn tra còn mọc ở những nơi cách trở gấp bội. Thế mà,
giống như cô gái trong bài thơ trên, dù có van chàng trai đừng yêu mình song
người chân tình vẫn tới. Người H’Mông cũng tìm đến cây sơn tra với tấm lòng như
vậy.
Những quả sơn tra giữa núi rừng Tây Bắc.
|
Tính từ thị trấn Mù Cang Chải, đi ô tô chưa tới 20km nhưng do đường đèo dốc, chúng tôi phải mất tới cả
tiếng đồng hồ mới đến điểm tạm dừng chân. Từ đây, chỉ có những con chiến mã bằng
sắt mới có thể đưa tôi đến với ngọn đồi sơn tra ở tít mù tắp đâu đó. Giàng A Sở
- người đồng hành với tôi, phác một động tác tay chỉ lên trời, tôi bắt đầu cảm
thấy vừa háo hức vừa nghi hoặc: “Liệu mình có thể tận tay hái thứ quả đó không?”
 |
Quả sơn tra đem lại thu nhập cho nhiều người dân nơi đây.
|
Trên chiếc xe wave mới cóng, chúng tôi bắt
đầu hành trình qua “tám vạn chín nghìn” khúc cua - cái cụm từ mà chúng tôi hay
nói quá khi làm cái gì đó thật nhiều lần, nhưng ở Háng Gàng, có lẽ nó khá khớp
với thực tế. Tôi tranh thủ trò chuyện với Giàng A Sở.
Nhà A Sở có 7 anh em, chia nhau 3 quả đồi sơn
tra. Ông bà anh được coi là những người đầu tiên đến khai phá bản Háng Gàng, do
đó, họ cũng sở hữu nhiều đồi sơn tra nhất. Theo lời anh Trần Trung Kiên (Trưởng
phòng Văn hóa huyện Mù Cang Chải, Yên Bái), sơn tra ở bản này nổi tiếng là ngon
nhất vùng.
Thu hoạch sơn tra.
|
“Vút! Vút…”, tay lái lụa của anh Sở đưa tôi
qua những ngọn đồi, những con đường nhỏ bám vào một bên là núi, một bên là vực
sâu một cách không do dự, bởi vì anh đã quen từng khúc cua, từng viên đá dọc
lối đi. “Khục! Xoẹt xoẹt!” đó là khi chúng tôi gặp ổ gà trên một đoạn đường lầy
lội, cứ vết bánh xe sau đi vào vết bánh xe trước, anh Sở vẫn vít ga, hai chân
như hai mái chèo để cân bằng và rồi vụt qua đoạn khó. Anh vẫn vui miệng kể, có
năm sạt lở, mấy gia đình phải cùng nhau thuê máy xúc lên tận đây, làm lại đường
để đi hái quả đấy.
Chí tua di - Ngọt thơm và chua chát
Sau thêm 1 tiếng đồng hồ nữa trên con ngựa
sắt, cuối cùng tôi cũng được tận mắt thấy ngọn đồi sơn tra. Quả sơn tra theo
cách gọi của người H’Mông là “chí tua di”. Trang Thông tin điện tử Yên Bái cho
biết, cây sơn tra phát triển tự nhiên trên những cánh rừng, chiều cao trung
bình chừng 7 - 10m, thân gỗ, tán lá rộng. Trong Đông y, sơn tra là một vị thuốc
quý.
 |
Sơn tra được hái để bán.
|
Quý thế nào có lẽ phải có thời gian thẩm
định, tôi chỉ biết rằng, mình đã phải lòng cánh rừng trước mặt mất rồi. Những
cây sơn tra cao hơn tầm mắt một chút, cành lá xanh điểm xuyến màu đỏ của mùa
thu, lúc lỉu những chùm quả vàng nhạt, đu đưa trong gió, nhập vào với đồi núi
biêng biếc phía xa tạo thành bức tranh tuyệt tác.
Đi qua những cây sơn tra đầu tiên, tôi cảm
thấy mình đang được ướp trong hương thơm ngọt, dịu mát đặc trưng của loại táo
này. Toàn bộ thân thể, tâm trí tôi thấm đẫm hương vị sơn tra. Giàng A Sở trèo
lên một cây mà anh nói khoảng 10 năm tuổi, vặt một quả trong tầm tay, cắn một
miếng, rồi bảo: Đây là cây ăn này, thử đi! Cây nào mà chẳng để ăn, tôi nghĩ
thế, nhưng vẫn háo hức cắn cái “rột”. Ồ, hóa ra sơn tra là thế! Đã ăn bao nhiêu
trái ở phố, nhưng chưa bao giờ tôi thấy vị ngọt mát thanh tao đến thế, chân
răng tứa ra sự thèm thuồng, chưa kịp nhai kỹ hơn thì miếng ngon đã rơi tọt
xuống cổ, để lại cái bùi bùi trong khoang miệng. Hẳn là có một chút vị chát,
nhưng nó thoảng qua và quyện vào với vị ngọt bùi khiến tôi không còn chú ý tới
nó nữa.
 |
Phơi khô sơn tra.
|
Lúc này tôi mới tỉnh táo trở lại để hỏi anh
Sở về cái gọi là “táo ăn”. Người H’Mông sành về táo, họ quan sát và nếm thử,
cây nào ngon thì để riêng, ăn sống hoặc làm nước ngọt uống, cây nào vị chát
nhiều thì dành ngâm rượu. Táo ăn bao giờ cũng đắt gấp mấy lần táo ngâm. Năm
được mùa, táo ăn bán khoảng 20-30 nghìn/kg, táo ngâm chỉ 5-6 nghìn/kg. Năm nay
mất mùa, Giàng A Sở lại phấn khởi, vì đồi táo nhà anh không bị chung cái nạn
ấy. 1kg táo ăn có giá lên đến 50-60 nghìn, táo ngâm khoảng 15-25 nghìn đồng.
Hái táo thì trèo lên cây mà vặt thôi, nhưng
để đem ra thị trấn bán không phải đơn giản. Vẫn con đường ban nãy tôi đi, mỗi
chiếc xe sẽ chở được 2-3 bì táo, mỗi bì 50-60kg tùy tay lái. Một ngày, như anh
Sở có thể đi 3-4 chuyến, nếu suôn sẻ thì chỉ phải đổ xăng xe và thay dầu mỗi
ngày một lần. Còn nếu không suôn sẻ?... Tôi chẳng dám nghĩ tới, nhưng Giàng A
Câu, em anh Sở thì thật thà nói: “Đầy tay lái lâu năm vẫn ngã đấy, bị thương,
bị chảy máu là bình thường mà!” Chính vì con đường xa xôi và khó khăn như thế,
những năm được mùa, cái giá vài nghìn đồng cho
1kg táo không bõ để người ta bất chấp nguy hiểm để đi hái. Nhưng táo thì vẫn
chín, vẫn miệt mài tỏa hương thơm khắp những ngọn đồi để rồi rụng đi trong lặng
lẽ.
Những quả sơn tra trên đường "xuống núi".
|
Nghĩ đến đó, bỗng dưng tôi chạnh lòng nhớ lại
buổi sáng hôm trước, trong phiên chợ ngay trung tâm thị trấn Mù Cang Chải, bao
khách du lịch đã quay lưng bỏ đi, đã ngã giá triệt trong đắc ý. Rồi tôi thấy
cũng hợp lý làm sao, khi hết vị ngọt, chí tua di cho ta nuốt thêm một chút chua
chát.
Sơn tra có tác dụng tiêu thực chữa đầy bụng,
ợ chua, cầm tiêu chảy, hạ huyết áp, cải thiện sức co bóp của tim. Hạt và ruột
có nhiều tính năng giảm béo, hạ huyết áp, an thần cân bằng sinh lý và phòng
chống tích cực các biến chứng do tăng huyết áp gây ra…Có nhiều cách chế biến,
thưởng thức sơn tra như ngâm rượu, làm xi rô, mứt, ô mai, muối xổi…
Điểm chung trong các hướng dẫn chế biến là
ngâm nước muối cho bớt chát, đa phần mọi người thích thế - như tôi trước kia.
Nhưng bây giờ, tôi tha thiết muốn giữ lại dư vị không mấy dễ chịu đó, như một
cách để nhắc mình nhớ về cả rừng chí tua di rơi rụng trong lãng quên lúc được
mùa, nhớ về những đôi chân bám núi, những tay lái đã ngã trên đèo, để mang đến
cho phố thị thêm một loại đặc sản kỳ thú.
P.Diễm
(Bài đã đăng trên báo Khoa học và Đời sống theo link dưới đây
Posts
