Viết xong bài “...Và những thứ con khác”,[1]
tôi cứ bị ám ảnh mãi một điều: tại sao khi thấy Trần Dần văng tục “Nắm, nắm cái
con cặc”, tôi lại thấy rất.. đã. Ðã, không phải vì nó tục mà vì... nó hiên
ngang, nó hùng dũng, nó... đầy khí thế. Tại sao?
 |
Trịnh trọng
Ảnh: Sưu tầm, tiêu đề do Chuyện phố đặt |
Tôi biết chắc không phải chỉ mình tôi mới có cảm giác ấy. Trong
đám bạn bè tôi, hầu hết là trí thức và một số là phụ nữ, cũng có nhiều người
nói với tôi như vậy. Họ cũng thấy câu văng tục ấy hiên ngang, hùng dũng và
đầy... khí thế. Tại sao?
Tôi sực nhớ một câu chuyện xảy ra hồi cuối năm 2002, lúc tôi về
thăm Việt Nam. Trong một bữa nhậu, một nhà thơ từ Canada về nửa đùa nửa thật
chê một nhà thơ ở Sài Gòn là hay viết sai chính tả. Ví dụ anh nêu lên là: trong
một bài thơ gửi in trong một tuyển tập của những nhà thơ được xem là tiêu biểu
của Việt Nam hiện nay, thay vì viết “cặc”, nhà thơ ấy lại viết “cặt”. Nhà thơ ở
Sài Gòn nhìn sang tôi như tìm một trọng tài. Tôi gật đầu xác nhận: “C”. Anh
không cãi, nhưng lại cố chống chế: “Tôi nghĩ viết chữ ‘cặt’ với chữ ‘t’ nghe nó
mạnh mẽ hơn. ‘Cặc’, với chữ ‘c’, thấy nó cong cong và nghe nó yếu xìu.”
Dĩ nhiên là nhà thơ ấy nguỵ biện. Nhưng đằng sau sự nguỵ biện ấy
là một sự thật: anh dùng chữ “cặc” trong bài thơ không phải vì nhu cầu nói tục
mà chủ yếu vì nhu cầu bộc lộ một cái gì đó anh nghĩ là “mạnh mẽ”. Ðiều đó có
nghĩa là, với anh, chữ “cặc” không phải chỉ biểu thị bộ phận sinh dục của đàn
ông mà còn biểu thị một thái độ. Mà, nghĩ lại xem, đâu phải chỉ với anh thôi
đâu. Với người khác cũng thế. “Cặc” hay bất cứ từ nào chỉ các bộ phận sinh dục
của nam hay nữ cũng đều bao hàm trong chúng một thái độ nhất định. Ðiều đó cũng
lại có nghĩa là, bộ phận sinh dục không phải chỉ có tính sinh lý, chỉ trần là
xác thịt, mà, cũng giống như toàn bộ thân thể con người, còn là một ý niệm...
văn hoá.
Trước hết là thân thể con người. Trong cách nhìn của giới nghiên
cứu hiện nay, nói theo sự tóm tắt của Janet Lee, “thân thể là một ‘văn bản’ của
văn hoá, là hình thức biểu trưng trên đó ghi dấu các quy phạm và các thiết chế
xã hội”.[2]
Ở Việt Nam, các học thuyết lớn, vốn được du nhập từ Trung Hoa và Ấn Ðộ, ít quan
tâm đến thân thể, tuy nhiên, trong cách nhìn truyền thống của người Việt Nam,
biểu hiện qua ngôn ngữ, thân thể lại có tầm quan trọng hết sức đặc biệt: trong
tiếng Việt, có hai từ chính chỉ thân thể: “người” và “mình”. Cả hai đều đồng
nghĩa với con người nói chung: “người” vừa là thân thể (ví dụ: người ướt đẫm mồ
hôi) vừa là cộng đồng (ví dụ: người Việt / người Úc) vừa là nhân loại (ví dụ:
của chuột và người); “mình” vừa là thân thể (mình đau như dần) vừa là một cá
nhân cụ thể (“mình” với tư cách ngôi thứ nhất số ít) vừa là một tập thể (“mình”
với tư cách ngôi thứ nhất số nhiều). Trong cả hai hệ thống chuyển nghĩa, thân
thể bao giờ cũng được xem là một trung tâm.
Về một phương diện nào đó, trung tâm của thân thể là gì nếu không
phải là bộ phận sinh dục, yếu tố chủ yếu xác định phái tính, từ đó, vị trí của
cá nhân trong cấu trúc xã hội? Ðụng đến bộ phận sinh dục là đụng đến văn hoá,
thậm chí, đụng đến một trong những phần sâu thẳm nhất của văn hoá. Cả Sigmund
Freud lẫn Jacques Lacan đều xem những khoái cảm sinh lý là nguyên nhân chính
dẫn đến việc hình thành nhân cách, đều xây dựng lý thuyết về dục vọng, dục tính
và chủ thể tính của họ trên hình ảnh của dương vật (hoặc sự thiếu vắng của
dương vật), và đều hình dung lịch sử văn minh của nhân loại như là một tiến
trình đè nén và thăng hoa của bản năng sinh lý vốn chủ yếu gắn liền với các bộ
phận sinh dục.[3]
Từ mấy chục năm gần đây, dưới ảnh hưởng của Michel Foucault, bộ phận sinh dục
hay thân thể con người nói chung, càng ngày càng được nhìn như một cái gì được
tạo thành hơn là có sẵn: nó được tạo thành bởi các hoạt động diễn ngôn và các
quy phạm văn hoá trong những hệ thống quyền lực nhất định.[4]
Trong ý nghĩa này, đụng đến bộ phận sinh dục cũng là đụng đến chính trị: những
câu chuyện về các bộ phận sinh dục và các hoạt động của chúng đóng vai trò quan
trọng trong việc định hình đời sống chính trị và đạo đức trong xã hội, từ đó,
góp phần quan trọng trong việc định hình ý niệm bản sắc cá nhân, và cũng từ đó,
làm thay đổi hầu như toàn bộ các mối quan hệ tương tác giữa người với người.[5]
Mang tính văn hoá, cặc không phải chỉ là một vật thể mà còn là một
ký hiệu, hơn nữa, một ẩn dụ, tồn tại như một biểu tượng, nghĩa là vừa là nó lại
vừa không phải là nó. Nó là biểu tượng của vô số điều khác nhau: với các nhà
sinh học, nó là biểu tượng của sự truyền giống; với các nhà đạo đức, nó là biểu
tượng của xác thịt và của sự phàm tục, một đối cực của tinh thần và sự linh
thiêng; với các nhà nữ quyền, nó là khí cụ dùng để trấn áp; với các nhà thẩm mỹ
truyền thống, nó là biểu tượng của sự tục tằn; với các nhà thẩm mỹ theo khuynh
hướng cách tân, nó là... cách mạng, v.v... Tính biểu tượng ấy làm cho “cặc” trở
thành từ đa nghĩa và đa tầng: nó thâu tóm trong nó cả lịch sử nhận thức và lịch
sử thẩm mỹ của một cộng đồng. Người ta đối diện với nó không phải chỉ với tư
cách một cá nhân mà còn với tư cách của một tập thể và một lịch sử. Cảm giác
thích thú hay khó chịu của người đọc khi đọc bài viết này là một thứ phản ứng
có điều kiện, được hình thành dần dần qua thời gian, với vô số những tác động
từ bên ngoài, chứ tuyệt đối không phải là một cái gì tự nhiên nhi nhiên. Bắt
chước cách nói đã thành sáo ngữ, tôi có thể nói thế này: bạn hãy cho tôi biết
bạn có cảm giác như thế nào khi đọc chữ “con cặc” trong bài viết này, tôi sẽ
cho bạn biết bạn là ai.
Là một biểu tượng, “cặc” khác với “lồn”.[6]
Hãy thử để ý đến các câu chửi tục hay văng tục của người Việt Nam.
Nói chung, cách chửi tục và văng tục của người Việt Nam có mấy đặc điểm chính:
thứ nhất, hay nhắc đến các bộ phận sinh dục;[7]
thứ hai, phái nào nhắc đến bộ phận sinh dục của phái ấy.[8]
Chính ở điểm thứ hai này, chúng ta có cơ hội nhìn thấy những khác biệt trong
cách nhìn của hai phái nam và nữ về bộ phận sinh dục của chính họ.
Cứ lấy ngay những câu chửi tục làm ví dụ. Ðiều cần ghi nhận đầu
tiên là, trong tiếng Việt, ở phía nữ giới, hoàn toàn không có từ nào có thể
được xem là tương đương với từ “trỏ cặc” hay “văng cặc” ở nam giới. Rõ ràng là
phụ nữ không “văng” và cũng không “trỏ”. Chửi nhau, họ dùng các động từ khác:
bú, liếm, chui, nhét, v.v... Trong khi đó, nam giới thì khác. Ðã đành là có một
số trường hợp, người ta cũng đòi “nhét” của quý của mình vào miệng đối thủ,
nhưng những cách diễn tả như vậy khá hiếm hoi. Phổ biến hơn, người ta chỉ nói
một cách ngắn gọn: “Cặc!” hay “Cặc tao đây nè!" Vậy thôi.
Sự khác biệt ở đây là gì? Khác, trước hết, ở chỗ: với phụ nữ, chửi
chủ yếu là một cách hạ nhục đối phương, chà đạp lên nhân phẩm của đối phương,
bắt đối phương phải làm những chuyện bị xem là thật đáng xấu hổ; với nam giới,
chửi chủ yếu là một hành động thách thức và khiêu khích, tự nâng mình lên cao
hơn đối phương. Khác, còn ở điểm nữa: trong cách nhìn của nữ giới, bộ phận sinh
dục của chính họ là một cái gì xấu xa và dơ dáy, nơi dùng để trừng phạt, để đày
đoạ và để sỉ nhục người khác; trong cách nhìn của nam giới, bộ phận sinh dục
của họ là cái gì rất đáng... tự hào, với nó, người ta xác định một thế đứng đầy
ngạo nghễ.[9]
Thì cũng không có gì đáng ngạc nhiên. Ðã đành cả hai đều là những
bộ phận quan trọng nhất trong việc xác định cái giống (sex) của con người,
nhưng trong khi bộ phận sinh dục của phái nam là cái gì lộ hẳn ra ngoài, bộ
phận sinh dục của phái nữ lại nằm sâu hút bên trong, trở thành một thế giới đầy
bí ẩn, có mặt như một sự vô hình, thậm chí, như một sự khiếm khuyết, một thứ
dương vật bị cắt bỏ hay bị lộn ngược vào trong;[10]
trong khi bộ phận sinh dục của nam giới có thể bị thiến, bị liệt, bộ phận sinh
dục của phụ nữ không có nguy cơ bị biến mất. Nó có đó và nó sẽ còn đó mãi.
Chính vì vậy, người ta không phải lo lắng đến sự tồn tại của nó. Người ta quan
tâm hơn đến những yếu tố thứ yếu và phụ thuộc: mái tóc, mí mắt, đôi môi, bờ
vai, bộ ngực, cái eo, đôi mông, v.v... Hậu quả là, thứ nhất, chính vì sự quan
tâm ấy, cái đáng lẽ là thứ yếu và phụ thuộc lại trở thành trung tâm: người phụ
nữ có thể bị xem là không có tính-cái nếu có một mái tóc cụt, một bờ vai ngang,
một bộ ngực lép, hay đôi khi, chỉ cần một giọng nói hơi ồ ề. Thứ hai, được xác
định bằngnhiều yếu tố như vậy, ý niệm về tính-cái dễ lâm vào tình trạng phân
tán và bất nhất: đây chính là lý do khiến cho hình ảnh của người phụ nữ ở những
xã hội và những thời đại khác nhau rất khác nhau. Thứ ba, ở vị trí trung tâm,
các yếu tố vốn là thứ yếu và phụ thuộc ấy đều mang tính văn hoá: chúng gắn liền
với những cách nhìn và cách nghĩ của con người; chúng đi vào văn học và nghệ
thuật; chúng trở thành những biểu tượng và những giá trị. Trong khi đó, bộ phận
sinh dục lại bị quên lãng; và vì bị quên lãng nên mãi mãi mang tính sinh lý.
Ngay cả khi bộ phận sinh dục cũng như toàn bộ thân thể của phái nữ
đã được “văn hoá hoá” thì, trong cách nhìn truyền thống mang nặng tính duy
dương vật (phallocentric), chúng cũng không có giá trị tự tại đủ để có thể trở
thành một sự tự hào hay thách thức: thân thể phụ nữ giống như một lãnh thổ tự
nhiên, ở đó, cái đẹp thuộc về kẻ khác: chồng họ, người yêu của họ, hoặc những
người đang nhìn ngắm họ. Họ sở hữu chúng nhưng không thực sự có chủ quyền trên
chúng.[11]
Bộ phận sinh dục nam thì khác. Nó là yếu tố hầu như duy nhất xác
định tính đực của nam giới. Mất nó, dù đẹp trai đến mấy, lực lưỡng đến mấy, dù
râu ria rậm rạp đến mấy, người ta cũng không còn là đàn ông nữa. Bởi vậy không
có người đàn ông nào lại không quan tâm đến bộ phận sinh dục của mình.[12]
Không những quan tâm, họ còn, một mặt, lo lắng bảo vệ nó, từ đó, nói theo
Sigmund Freud, nỗi lo lắng bị thiến hoạn (castration anxiety) trở thành một nét
đặc trưng trong tâm lý nam giới, và hơn nữa, của con người nói chung; mặt khác,
họ lại hết sức tự hào về nó: với nó, người ta được xem là có nam tính, một cái
gì khác với nữ giới, hơn nữa, cũng lại nói theo ngôn ngữ của Freud, còn là điều
làm cho phái nữ phải “ghen tị” (penis envy).[13]
Ở dạng rút gọn nhất, có thể định nghĩa: đàn ông = con cặc. Ðó là lý do tại sao
ngày xưa, ở Trung Hoa, một trong những hình phạt nặng nề nhất là... thiến; và
cho đến tận ngày nay, ở Việt Nam, một trong những lời rủa độc địa nhất và quen
thuộc nhất là bị chó ăn mất cu hay bị gà mổ mất dái.[14]
Ðó cũng là lý do tại sao, cho đến bây giờ, ở nhiều bộ lạc, bọn đàn ông vẫn còn
tròng bộ phận sinh dục của họ vào những cái ống được trang trí thật lộng lẫy
rồi treo ngược lên trên bụng như một biểu tượng của quyền lực.
Vâng, cặc chính là biểu tượng của quyền lực.
Artemidorus, một học giả cổ đại Hy Lạp, trong cuốn The Interpretation of Dreams,
xem bộ phận sinh dục của nam giới như sự diễn tả các mối quan hệ chằng chịt
nhằm xác định vị thế của cá nhân trong xã hội: nó nói lên tài sản, địa vị, đời
sống chính trị, gia đình, sức mạnh về thể chất cũng như sự kính trọng trong
cộng đồng. Michel Foucault, trong cuốn The
Care of the Self, tức tập ba của bộ The History of Sexuality, sau khi trích dẫn
Artemidorus, cho con cặc nằm ngay ở vị trí giao điểm của các trò chơi quyền lực
của các chủ nhân ông: với nó, người ta tập thói quen tự chủ, tự kiềm chế, không
cho phép mình buông thả theo bản năng; người ta cũng xác định được ưu thế của
mình trên người phối ngẫu bằng khả năng đâm thọc và xuyên thấu; người ta cũng
xác định được thế đứng của mình trong xã hội vì nó gắn liền với các yếu tố
truyền giống và dòng họ, v.v…[15]
Trong nghệ thuật cổ đại và trung đại, từ hội hoạ đến điêu khắc, trong
khi hình ảnh khoả thân của phụ nữ xuất hiện tương đối muộn và thường gắn liền
với cái nhìn mang dục tính; hình ảnh khoả thân của nam giới xuất hiện rất sớm,
được xem là biểu tượng của sự sinh sản, của cái đẹp và nhất là của hùng tính.
Ðể bảo vệ hùng tính như một đặc quyền của nam giới, các nghệ sĩ ngày xưa đã
tước đoạt của nữ giới một điều mà trên thực tế họ cũng sở hữu: lông. Trong hầu
hết các bức tranh phụ nữ khoả thân thời trước, bộ phận sinh dục bao giờ cũng
trắng ngần, trong veo, như là ngọc, tuyệt không một sợi lông. Tại sao? Tại
người ta cho lông lá là thuộc tính của phái nam.[16]
Nam tính, hùng tính, do đó, đồng nghĩa với quyền lực.
Theo một số nhà hậu cấu trúc luận, đặc biệt các nhà nữ quyền, cả
nền văn minh Tây phương - và có lẽ không phải chỉ có nền văn minh Tây phương mà
thôi - được xây dựng trên một cột trụ chính: dương vật. Người ta gọi đó là một
thứ chủ nghĩa duy dương vật (phallocentrism), ở đó, dương vật được xem như là
một quyền lực, một trung tâm, một chuẩn mực, một thứ hệ quy chiếu được dùng để
đo lường và đánh giá mọi sự vật và hiện tượng khác. Theo cách nhìn duy dương
vật, loài người là những kẻ có… dương vật (bởi vậy “man”, đàn ông, mới đồng
nghĩa với nhân loại nói chung, “mankind”); phụ nữ bị xem là những kẻ khuyết
dương vật, nói theo chữ của Simon de Beauvoir, chỉ là “giống thứ hai”, hay nói
theo Freud, những kẻ lúc nào cũng sống trong tâm trạng ghen tị và thèm thuồng.[17]
Cấu trúc với những mở - cao trào – và kết thúc vốn được xem là mẫu mực trong
truyện và kịch truyền thống xuất phát từ kinh nghiệm tình dục của nam giới: khi
họ đạt đến tình trạng sướng ngất cũng là lúc kết thúc mọi “xung đột” và mọi vấn
đề.[18]
Thậm chí, theo Iris Marion Young, hình ảnh một đôi vú đẹp cũng được quy chiếu
từ hình ảnh của dương vật: chiếc vú đẹp phải giống dương vật, nghĩa là, phải
cao, chắc và nhọn, v.v…[19]
Ở Việt Nam, biểu hiện có khác nhưng thực chất cách nhìn cũng vậy.
Nhớ một truyện tiếu lâm ngày xưa: Một hôm, một con cọp đến rình
rập quanh một mái nhà tranh lụp xụp cạnh một khu rừng. Nó nghe hai vợ chồng
trong nhà chuyện trò. Người chồng hỏi: “Nghe nói dạo rày cọp hay ra bắt người
lắm, mình có sợ không?” Người vợ đùa, bỗ bã: “Cặc còn không sợ, sợ gì cọp.” Con
cọp không hiểu “cặc” là gì nên rất đỗi hoang mang. Nó nghĩ thầm: Đó hẳn là một
con vật gì ghê gớm lắm, nhất định là ghê gớm hơn cả cọp. Từ hoang mang đến sợ
hãi, nó lặng lẽ bỏ đi. Trên đường, tình cờ nó gặp một bà già. Bà già kinh
hoàng, ngồi thụp xuống và co rúm người lại, nhưng con cọp trấn an: “Ðừng sợ.
Tôi không ăn thịt bà đâu. Tuy nhiên, bà phải thành thực trả lời tôi câu hỏi
này: Con cặc là con gì mà nghe nói còn ghê gớm hơn cả cọp thế?” Bà già nhanh
trí, hiểu ngay, bèn trả lời: “Ối dào, ông ấy khủng khiếp lắm. Ông ấy cắn tôi
một cái mà đến nay đã mấy chục năm rồi vết thương vẫn chưa lành”. Nói xong, bà
lấy tay quẹt vào dưới đáy quần rồi dí vào mũi con cọp. Con cọp ngửi mùi, phát
khiếp, phóng chạy như bay, tự nhủ: “Ðộc thật! Nguy hiểm thật!”
Lại nhớ, Nguyễn Thiện Kế, nhà thơ trào phúng nổi tiếng vào đầu thế
kỷ 20 và cũng là anh rể của Tản Ðà, có hai câu thơ tả cảnh hộ đê ở miền Bắc:
Trên đê cụ lớn văng con cặc
Dưới đất thầy cai thượng cẳng tay.
“Văng cặc” là đặc quyền của tầng lớp bên trên. Chỉ có những người
có quyền lực mới được văng cặc. Ðứng trước vua quan ngày xưa, bọn thường dân mà
dám văng cặc thì thế nào cũng bị chặt đầu hoặc chết mòn trong tù ngục. Ðủ thấy
những cái gọi là taboo
- những điều cấm kỵ - cũng có tính giai cấp: chúng chỉ áp dụng đối với tầng lớp
dưới của xã hội mà thôi. Chính vì thế, việc văng cặc, và từ đó, việc văng tục
nói chung, đã biến thành một hành vi thách thức và khiêu khích mạnh mẽ và táo
bạo nhất: chúng thách thức và khiêu khích với chính quyền lực. Văng cặc, do đó,
trở thành một thái độ phản kháng và một sự nổi loạn.
Nên lưu ý là chính các quy phạm văn hoá cũng là một thứ quyền lực.
Nổi loạn để chống lại các quy phạm văn hoá ấy là một hiện tượng thường xảy ra
không những trong đời sống, đặc biệt ở giới trẻ,[20]
mà còn cả trong văn học, đặc biệt ở những giai đoạn tính chất cũ kỹ và sáo mòn
đã nặng nề đến mức gần như không thể chịu đựng được nữa.
Chính trong cái không khí ngột ngạt, nặng trĩu những công thức và
giáo điều, những sự mệt mỏi và sợ hãi như thế, một tiếng “cặc” vang lên sang
sảng, nghe rất... đã.
Tuy nhiên, tôi viết bài này không phải chỉ để biện minh cho cái
“đã” ấy. Chắc bạn đọc cũng hiểu.
Nhà phê bình văn học Nguyễn Hưng Quốc
Nguồn:
Posts
