Lê Thánh Tông khen Nguyễn Trãi ở điểm nào

Mình vốn không biết chữ Hán nhưng phải cái tội giời đày nên hay cố công tìm hiểu. May nhờ có W.H. Gates tiên sinh, mình được dùng máy vi tính và internet. Lại nhờ có Đặng Thế Kiệt tiên sinh chế nên phần mềm Từ điển Hán Việt Thiều Chửu mà mình có công cụ để khám phá những điều lý thú trong cõi học.

Hôm nay, trong quá trình tìm hiểu xem Ức Trai tiên sinh tham gia Nghĩa quân Lam Sơn từ bao giờ, thấy Vua Lê Thái Tông chú trong một bài thơ như sau: “Thừa chỉ Quan Phục hầu Nguyễn Trãi, hiệu Ức Trai đậu khoa bảng từ đời Hồ. Khi Thánh Tổ mới mở cơ nghiệp, theo về nơi Lỗi Giang, ....” Tò mò, mình tìm tiếp bản nguyên tác của bài thơ và sử dụng Thiều Chửu để đọc.

Thời phổ thông, mình được học “Ức Trai tâm thượng quang khuê tảo” nghĩa là “Tấm lòng Ức Trai sáng tựa sao Khuê buổi sớm”. Với vốn từ Hán – Việt nghèo nàn, mình vẫn đinh ninh “Khuê” là sao Khuê, “tảo” là sớm (như kiểu “tảo hôn”). Dĩ nhiên mình chẳng lăn tăn gì cho đến hôm nay. Thiều Chửu từ điển cho biết:

奎:khuê

1: Sao khuê, một ngôi sao trong nhị thập bát tú. Nhà thiên văn ngày xưa cho sao khuê chủ về sự văn hoá, cho nên nói về văn vận hay dùng chữ khuê.

藻:tảo

1: Rong, rau bể, tên gọi tất cả các thứ cỏ mọc ở dưới nước.

2: Rong là một thứ cỏ mọc dưới nước có văn vẻ đẹp, cổ nhân dùng để trang sức mũ áo cho đẹp, cho nên cái gì dùng làm văn sức đều gọi là tảo. Như từ tảo 詞 藻 lời đẹp, cũng viết là 辭. Lấy lời tốt đẹp mà khen lao người gọi là tảo sức 藻 飾. Bình luận nhân vật gọi là phẩm tảo 品 藻 hay tảo giám 藻 鑑.

Căn cứ vào đó, "tảo" hoàn toàn không phải là sớm. “Khuê" trong câu phải được viết thường vì "khuê tảo” là từ ghép chỉ văn chương nói chung. Hơn nữa, chiếu theo luật Đường thi, thể thất ngôn bát cú, thì “khuê tảo” cũng phải là từ ghép mới đối được với “giáp binh = áo giáp và binh khí” ở câu sau. 

Đến đây thì mình cảm thấy hiểu câu này thật vô cùng khó khăn dù đã làm rõ “khuê tảo” là văn chương. Thử đặt trong mối tương quan với câu tiếp sau: “Vũ Mục hung trung liệt giáp binh”. Trong đó,

Ức Trai, hiệu của Nguyễn Trãi, đối với Vũ Mục, thụy của Lê Khôi;

“Tâm thượng = Trong trái tim” đối với “Hung trung = Trong tâm trí”;

“Khuê tảo” đối với “Giáp binh” như trên đã nói;

Riêng “Quang” đối với “Liệt” thì phải hiểu thế nào?

Vẫn Thiều Chửu từ điển cho biết:

列: liệt

1: Hàng lối, cái gì xếp một hàng thẳng gọi là hàng 行, xếp ngang gọi là liệt 列.

光: quang

1: Sáng, các nhà khoa học bây giờ nghiên cứu cái nguyên lý về bóng sáng, chất sáng gọi là quang học 光 學 .

2: Vẻ vang. Như quang lâm 光 臨 , quang giáng 光 降 người ta tới đến mình là vẻ vang cho mình.

3: Rực rỡ. Như quan quang thượng quốc 觀 光 上 國 xem cái văn minh của nước giỏi. Như đã đọa vào nơi tối tăm lại khôi phục lại rực rỡ, đã thua mất thành mất nước lại đánh lấy lại được gọi là quang phục 光 復 .

4: Bóng, vật gì mài giũa kỹ sáng bóng gọi là quang.

5: Hết nhẵn.

Vậy, “liệt” là tự động từ mang nghĩa “xếp”. “Quang” cũng là tự động từ (Cảm ơn anh Nguyễn Ngọc Khanh đã hỗ trợ ý này) mang nghĩa chiếu sáng, làm vẻ vang, chiếu rực rỡ.

Căn cứ các điểm trên, hai câu này có thể hiểu như sau:

Văn chương soi sáng trong lòng Nguyễn Trãi

Giáp binh xếp đầy trong bụng Lê Khôi

Kết luận: Câu “Vũ Mục hung trung liệt giáp binh” nhằm ca ngợi tài năng quân sự của Lê Khôi; câu “Ức Trai tâm thượng quang khuê tảo” nhằm ca ngợi tài năng văn chương của Nguyễn Trãi. Ở đây tuyệt đối không đề cập đến nhân cách hay đạo đức của bất kỳ ai cả.

Nguyên tác

君明臣良

高帝英雄蓋世名，

文皇智勇撫盈成。

抑齋心上光奎藻，

武穆胸中列甲兵。

十鄭第兄聯貴顯，

二申父子佩恩榮。

孝孫洪德承丕緒，

八百姬周樂治平。

Âm Hán Việt

Quân minh thần lương

Cao Đế anh hùng cái thế danh,

Văn Hoàng trí dũng phủ doanh thành.

Ức Trai tâm thượng quang khuê tảo,

Vũ Mục[1] hung trung liệt giáp binh.

Thập Trịnh đệ huynh liên quý hiển,

Nhị Thân phụ tử bội ân vinh.

Hiếu tôn Hồng Đức thừa phi tự,

Bát bách Cơ Chu lạc trị bình.

Hàn Giang

---

[1] Ghi chú của Lê Thánh Tông, tác giả: Tư mã Lê Khôi, thuỵ là Vũ Mục, cháu gọi Thái tổ Cao Hoàng đế bằng chú, thâm trầm hùng dũng, tài lược hơn người, đánh quân Minh tới đâu được đấy, trấn thủ thành Thuận Hoá, người Chiêm Thành khiếp sợ.