Cuồng "Trư cuồng"

 - Đồ con lợn!

Mấy ai còn xa lạ với câu chửi này và trong truyện cũng xuất hiện một câu chửi như thế của nhân vật chính.

Nhưng có lẽ một câu chưa đủ, tác giả viết hẳn tiểu thuyết hơn 300 trăm trang về lợn - mà số phận của truyện chìm nổi đặc biệt không khác gì cuộc đời người viết. Một cuốn truyện như thế có phải chỉ để chửi lợn qua đó chửi đời, chửi xã hội, hay thực chất lại thể hiện tình yêu day dứt, cuộc đấu tranh dằn vặt không thôi và cả cái nghiệp đã bị buộc vào với cuộc đời này của tác giả?

Ảnh bìa "Chuyện ngõ nghèo" - Nguyễn Xuân Khánh 

Nửa đầu truyện với chất trào phúng rõ rệt khiến mình liên tưởng đến Vũ Trọng Phụng, trong đó có những nét tinh tế như Nguyễn Tuân (dù cách so sánh này chắc hẳn khập khiễng vì cái tinh tế của cụ Tuân đôi khi dễ gây cảm giác cầu kỳ, còn sự tinh tế của cụ Khánh xuất phát từ việc nó phải được mô tả như vậy mới đúng, mới đằm và mới đã, mới khiến người ta ngỡ ngàng nhận ra một lớp nghĩa khác đằng sau con chữ). Khoảng non nửa về cuối truyện lại gợi lên cái hoang lạc, hơi rờn rợn của Hàn Mạc Tử, nhưng khác ở chỗ không gian thơ của thi sĩ đưa ta đến xứ cô độc huyền hoặc còn cụ Khánh thì dù viễn du trong cực thiên thai nhưng vẫn đau đáu những chi tiết đời đến đắm đuối.

Đọc đoạn tự sự của cụ trước truyện thì thấy chính cụ cũng nói rằng mình sẽ viết “không theo kiểu truyền thống”, nghĩa là không bỏ cốt truyện nhưng cốt truyện được lỏng ra, được tản mạn hóa.

Mà văn phong này cũng khó nói là sự tổng hợp của các cao nhân làng văn, có lẽ nó bắt đầu từ ý thức kể chuyện của cụ, hơn nữa sau khi đọc, có thể thấy chất khác biệt khá rõ ràng trong mỗi khúc đã dẫn dắt mình đến những cung bậc cảm xúc thăng trầm khác biệt.

Ban đầu là những câu chuyện giản dị, hết sức đời với cái nhìn trào phúng rất dễ đọc và cười. Ví dụ như chuyện về anh Lân, người cả đời làm lính đã đặt tên những con lợn của mình “sặc mùi thuốc súng” với nào là: Tên Lửa, Lính Thủy Đánh Bộ, nào là Thần Sấm, Thuốc Súng…

Hay lý thuyết của anh Tám Bách Khoa, một giáo viên nuôi lợn ít thôi nhưng lại say mê nghiên cứu về lợn. Anh hùng hồn khẳng định thế này “Ở nước ta, hiện nay, ai nuôi lợn là người đáng quý trọng, bởi vì nuôi lợn là một công việc kiếm sống lương thiện nhất (…) Anh biết không, ngày xưa, nghề dạy học của tôi vẫn được suy tôn là nghề cao quý nhất, lương thiện nhất nhưng thực ra ngày nay những điều đó thay đổi rồi. Có lẽ ta phải cần rộng lượng, bởi vì quan niệm của con người về nghề dạy học đã bị thực tế làm biến đổi, bởi vì trí thức đang dần dần biến thành hàng hóa. Người có trí thức cũng giống bà bán thịt, cô bán gạo, chị bán bách hóa. Một bài toán, một ý tưởng cũng giống như một miếng thịt bò, một cân gạo, một chiếc áo. Thịt tăng giá ư? Gạo tăng giá ư? Vải tăng giá ư? Vậy thì một bài toán đại số của tôi, một bài văn làm mẫu của tôi, một đề thi luyện tủ của tôi cũng phải tăng giá, nếu không các thầy cô sống bằng gì? Đấy, bây giờ người ta lập luận về nghề thầy giáo như vậy đó”.

“Bây giờ” là những năm 1981-1982, khi cụ Khánh viết truyện và đến bây giờ là những năm 2021, chúng ta cũng đã đâu hết tranh cãi về điều này.

Rồi cuộc đối thoại giữa Lân và nhân vật tôi, khi Lân khẳng định “chuồng lợn cũng là một sân khấu đời”. Nghe tức cười quá phải không? Nuôi lợn là nuôi lợn, “tôi” khẳng định “tôi” thích nuôi lợn và “thậm chí… ừ nhỉ, ta có thể biến nghề nuôi lợn thành một nghệ thuật”. Khi “tôi” nói vậy, Lân đã cười ha ha vào mặt “tôi” và bảo rằng đó là một sự “vòng vo”. Lân nói “Khi ta yêu một điều gì, ghét một điều gì, tức là ta đã làm chính trị(…) khi nói không làm chính trị, tức là ta đã tự lừa dối, ta đã hèn nhát lẩn trốn. Anh nói nuôi lợn như một nghệ thuật, tức là anh đã tự phỉnh nịnh, tự coi mình hơn kẻ khác, trong khi đó, thực chất anh đang tôn vinh cho sự vô liêm sỉ, sự nô lệ… chính vì vậy tôi khinh bỉ con Lợn Bò…”

Chuyện con Lợn Bò và “chiến thuật” đấu tranh của nó với đám lợn ỉn cũ trong chuồng nhà ông Hoàng cũng hết sức kịch tính và tinh tế. Tự dưng ta cũng muốn cười ha ha như Lân khi đọc những trường đoạn đó, bởi nó đúng là “sân khấu đời”.

Rồi chuyện ông Hoàng bán hết mọi thứ mà chẳng đủ mua cám cho lợn ăn, đến khi đấu tranh tư tưởng để bán đến những bộ sách quý giá nhất, biến những Hugo, những Vũ Trọng Phụng, Sếchpia, Piranđenlô… thành cám, thành xương cho Lợn Bò nhai “gau gáu” trong con mắt giễu nhại của thằng con cả thì thật sự là cười mà chảy nước mắt.

Đây là trích đoạn hội thoại của cha con họ.

- Bố ạ! Con Lợn Bò nhà ta nhai gau gáu
- Khỉ!… trong bã đậu làm gì có xương
- Trong bã đậu hôm nay có chân ông SêKhốp. Lợn Bò dĩ nhiên phải nhai gau gáu, vì loài lợn thích ăn xương
- Vậy là ngày mai nó sẽ nhai đến cái tay ông SêKhốp và ngày kia…

Sự tinh tế của cụ Khánh cũng khiến mình phục sát đất là ở chỗ mô tả về tình yêu và tình dục. Khi hai vợ chồng ông Hoàng giận nhau, cụ đã viết “Thân xác con người đôn hậu hơn tâm hồn. Nó rộng lượng hơn và bao giờ nó cũng đi đầu trong những cuộc làm lành. Nó là người thợ hóa trang rất tài tình, nó biết khâu lại, xoa kín đi những rách nát đời người (…) Nàng đằm thắm gọi hồn tôi về nhập vào cuộc giao hoan (…)”. Có lẽ là do “gu”, nên mình vẫn luôn thích những cảnh yêu đương vừa đẹp lại vừa gợi thế này thay vì những thứ dữ dội, nặng đô và đôi khi phản cảm mà thời nay người ta bầy ra đầy rẫy.

Hay đoạn nàng Hồ Ly, đẹp đầy ơn phước nhưng xa xôi ảo mộng, như thế giới nội tâm trong trẻo tựa pha lê và vững như tâm ý của con cáo đã tu luyện nhiều lần “một ngàn năm” rồi cũng dần bỏ “tôi” hay bị tước khỏi “tôi”.

“Cảm ơn trời đã ban cho cô gái đó cái tiếng cười tuyệt diệu. Ở chỗ vắng vẻ thì tiếng cười nở rộ ra như những tiếng chuông pha lê. Nó mời mọc tâm hồn ta thư giãn, nó gọi những nụ cười còn lẩn tránh trong ta phải xuất hiện trên đôi môi. Ở chỗ đông người thì tiếng cười đó kết tinh lại thành một mỉm cười, để lộ ra một hàm răng ngọc ngà đều đặn; và tiếng cười vì không thành tiếng, nên đã phải thoát ra bằng những tia mắt long lanh ấm áp”.

Nửa phần sau của truyện, như đã nói khắc họa Hành trình vào Hỗn mang, là cuộc phiêu du của phần hồn, vừa đậm chất suy tưởng lại vừa gắn với những câu chuyện thời xa xưa của “tôi” do đó nhiều triết lý và đôi chỗ nặng nề. Nhưng với những ai đã yêu quý đã cùng khóc cười với “tôi” ở đoạn trước thì hẳn sẽ hiểu được cuộc đấu tranh vật lộn nghẹt thở của “tôi” ở đoạn này.

Cái cấu tứ mà như cụ Khánh nói là “chắc sẽ khiến những nhà phê bình khuôn phép bực bội” đó thực sự vừa khiến ta chấp nhận mạch truyện một cách dễ dàng nhưng cũng mang đến những khúc cua đột ngột, rồi căng thẳng hay thậm chí hoang mang.

Truyện kết bằng cái chết của nhân vật Tám và khá nặng nề. Nó không phải cái kết đáng mong đợi với một truyện mở đầu bằng chất trào phúng rõ rệt như thế. Mình cũng chưa hoàn toàn hài lòng với đoạn cụ giải thích chữ “đồ tể”, nhưng mình tự cho là hiểu được tâm trạng của người viết trong bối cảnh những năm 1981 đó vẫn còn nhiều bức bối và đè nén ra sao. Chính điều đó khiến truyện thấm đẫm cảm xúc, làm mình đọc mà có thể cảm thấy những khi tiếng cười vang lên hay giọt nước mắt đắng cay rơi xuống và cả những uất giận kìm nén chỉ có thể bộc phát qua con chữ…

Trên hết, đó là cả thời kỳ lịch sử sống động được khắc họa qua một giọng văn đa dạng, biến hóa với một chủ đề tưởng như quá tầm thường: nuôi lợn.

Những lời rông dài mà mình viết ra sau khi đọc truyện vẫn còn ngổn ngang cảm xúc, vì vậy thấy chúng thô kệch so với tác phẩm và không thể nói hết cái hay trong văn của cụ Khánh, nhưng vẫn muốn đăng tải, vì trước tiên để ghi lại những điều mình nghĩ và sau đó có chăng ai đồng cảm chút xíu sẽ tìm đọc cuốn này, không phải vì lợi cho nhà văn - người đã khuất bóng, đã trả hết nợ với cuộc đời, với văn chương - mà lợi cho chính người đọc được truyện này vậy.

P.D

#Chuyenngongheo #Trucuong #Nguyenxuankhanh